Kimine Göre 'Türeli' Kimine Göre 'Miğfer': Türk Adının Anlamları ve Kökeni

Kimine Göre Türeli Kimine Göre Miğfer: Türk Adının Anlamları ve Kökeni Hakkında Bir Derleme

Kimine Göre 'Türeli' Kimine Göre 'Miğfer': Türk Adının Anlamları ve Kökeni
Bu Foto-Görsel 'gokturkanitlari.appspot.com' adresinden alınmıştır.
Törük > Türük >Türk: Fransız Doğu Bilimci Louis Bazin'in Türk Adıyla İlgili Tespitleri

Türk Halkbilimci Pertev Naili Boratav'la beraber, Kırgızların Er-Töştük Destanı'nı da araştıran Fransız Doğu Bilimci Louis Bazin, vokallerinin değerinin kolayca belirlenebildiği Brahmi yazılı bir metinde, Türk kelimesinin vokalinin 'ö' olduğunu ve iki hecelilik durumu nedeniyle Türk adının asıl söyleyişinin 'Törük' olması gerektiğini belirtmiştir.

Bazin'e göre, Türk adının ilk şekli Török veya Törük'tü. Kitabelerde yer alan Türük şekli ikinci hecedeki ü'nün geriletici bir etkiyle ilk hecedeki ö'yü ü'ye dönüştürmesinden doğmuştu. Örneğin, Anadolu lehçesinde, yörük'ten yürük gibi. vb.

Bazin'e göre son aşamada, Türk adının iki heceli son şeklinin Türük) son hecesindeki vokal olan 'ü' düşmüş ve 'Türk' söylenişi ortaya çıkmıştı. (Son aşama= Türük > Bazin'e göre son hecedeki ü düşer = Türk kelimesi ortaya çıkar) Örneğin Anadolu lehçesinde, börük'ten börk gibi. vb.

Bazin'in yukarıda belirttiğimiz teorisini özetlersek 'Türk' adı söylenişi itibariyle şu gelişimi takip etmiştir: Törük > Türük >Türk

Türk adının Çin Kaynaklarında ilk defa görüldüğü belge: Çou-Şu Çin yıllığı

Çou-Şu adlı Çin yıllığında Türk adı 542 yılında Göktürk birliğini göstermek için, 545 yılında ise Batı Wei İmparatoru T’ai-tsu tarafından Göktürk lideri Bumın’a elçi gönderilmesinin aktarıldığı bölümlerde geçmektedir. Çou-Şu yıllığı Türk adının ilk defa Çin kaynaklarında görüldüğü belgeler olarak kabul edilmektedir.

Köktürk ifadesini ilk defa kullanan bilim adamı: Alman Türkolog Willi Bang-Kaup

Türk dili uzmanlarının bir çoğunun Göktürklerle ilgili araştırmalarda kullandığı 'Köktürk' ifadesi ilk kez Alman Türkolog Willi Bang-Kaup tarafından kullanılmıştır. Türkolog ve tarihçilerin birçoğu da bu kullanımı devam ettirmiştir. Albert von Le Coq ve Gyula Nemeth gibi.

Türk adını en eski tarih kaynaklarında ararsak...

Tarihçi Hammer, Heredot'un tahmini üzerinde durmuştu. Ona göre, bir doğu toplumu olan Targitalar Türk'tü ve onlar Türk adı ilk defa bu toplumun adında kullanılmıştı. Yine Hammer'a göre Tevrat’taü yer alan Togharma adını da Türk ismiyle bağlantılı görüyordu.

Tarihsel etnoğrafya çalışmalarıyla bilinen Avusturyalı Wilhelm Tomaschek ise Heredot'un İskitler'in yaşadığı bölgede gösterdiği toplumlardan olan 'Tyrkae' i Türk kabul etmişti.

Orhun Yazıtları'nda Türk adı

Orhun Yazıtları'nda 'Türk' adı hem tek hem çift heceli olarak iki farklı yapıda karşımıza çıkar: 'Türk' ve 'Türük'. R sesinin olmadığı Çincede ise Türk kelimesinin Tu-küe şeklinde iki heceli olarak transkripsiyonlanmış çevirileri vardır.

Dil bilimine dayanmadan 'benzetme' yoluyla 'Türk' adının eski zamanlarda izlerini arayanlar daha çoktur. 

Fransız Antropolog Girard de Rialle, Romalı tarihçiler Pomponius Mela ve Plinius'un eserlerinde 'Turcae' şeklinde geçen toplumu Türklerle aynı saymışlardı. Dilbilimsel veriye dayanmayan bir tespit de Erdmann'a aittir. O Thrak adıyla 'Türk' adını bir kabul etmişti. Alman tarihçi Josef Marquart, Hint kaynaklarındaki Turukha adını 'Türk' ile benzeştiği için birleştirmek istemişti.

Tik toplumunun 'Türk' kelimesinin Çincedeki ilk şekli olduğu fikri kabul görmemiştir.

M.Ö. 200lerde Çin yıllıklarında göründüğü söylenen Tik kavminin adının, söyleniş bakımından 'Türk'e yakınlığı nedeniyle  Çincede Türk kelimesinin ilk şekli olduğu ileri sürülmesi de 'benzetme' teorileri arasında yer almatadır. Bu fikir bilim çevrelerinde de kabul görmemiştir. Bu teoriyi şüpheyle karşılayan ve  kabul etmeyen bilim adamları arasında Antropolog Wilhelm Koppers, Sinolog ve Doğu Bilimci Paul Pelliot, Türkolog Annemarie von Gabain ve Tarihçi Wolfram Eberhard'da bulunmaktadır. Zaten Eberhard'ın teorisine göre Türk adı, Çincede iki heceli olarak yer alıyordu. Tik kelimesine bakıldığında tek heceden oluşması daha başından Eberhard'ın teorisiyle uyuşmamıştı.

Türk adının bilimsel açıklamasına doğru ilk adım: Türemek 

Tarihçi İbrahim Kafesoğlu'na göre, Türk adının açıklanmasında ilk bilimsel adım Macar Türkolog Arminius Vambery tarafından atılmıştır. Vambery'e göre 'Türk' kelimesi "türemek"ten geliyordu.


Güç-kuvvet ile güçlü-kuvvetli

'Türk' kelimesinin cins ismi olarak 'güç-kuvvet' sıfat olarak 'güçlü-kuvvetli' anlamlarını taşıdığı 1911'de yayımlanan eski bir Türkçe belgeden anlaşılmıştı. Burada geçen 'türk' kelimesinin bir milleti ifade ettiğiyse Macar Türkolog Gyula Nemeth'in araştırmaları ile kesinlik kazanmıştır.


Farklı kaynaklar ve isimlerin Türk adının anlamları konusunda tespit ve yorumları

1- Sui-şu adlı Çin kaynağına göre' T’u-küe' Türk dilinde miğfer anlamına gelir. Buna göre Türkler adlarını, Altay bölgesinde, eteklerinde oturdukları, miğfer biçiminde yükselen dağın şeklinden almışlardır.

2- Hunlar ve Türkler hakkında 1756-1758’de yazdığı eseriyle bilinen Fransız Türkolog Joseph de Guignes’ten beri Orta Asya tarihi ile meşgul olan Batılı bilim adamları 'Türk' sözünün miğfer demek olduğu konusundaki Çin açıklamasına önem vermiş ve kendi açılarından bu kaydı açıklamaya çalışmışlardır: 

  • Alman dilbilimci ve tarihçi Julius Klaproth (1826) T’u-küe’yi "takye” ile,
  • J. Schmidt (1824) "dugulga” (miğfer) ile,
  • Gobelentz (1837) ve Schott (1849) Farsça "targ” (miğfer) ile, 
  • J. J. Hess (1918), Türklerin silah üreticisi bir kavim olduğunu ileri sürerek, aynı biçimde "targ” ile, 
  • B. Munkacsi (1921) "dugulga”nın aslı olduğunu iddia ettiği T’u-küe (kendisine göre, doğru okunuş: Tu-lu-ke) sözünü yine "miğfer” ile ilişkili hale getirmiş,
  • S. W. Koelle "Türk” kelimesinin kökünü tur-, tir- addederek, bunu "çekmek, cezbetmek” anlamına bağlamış,
  • kelimenin aslının "Turku” olduğunu beyan eden K. Fiok, bunun "İskit” dilinde "Deniz kıyısında oturan adam” manasında olduğunu ileri sürmüştür.

3- İslam kaynaklarında Türk adının anlamları şu şekilde geçmektedir:

  • İbn al-Fakih al-Hamadani’ye göre, Türkler, Ye’cüc-Me’cüc seddinin arkasında 'terk edilmiş' oldukları için bu adı almışlardır. 
  • Gardizi de Nuh’un oğlu Yafes’e düşen arazi arasında 'Türk diyarı' insandan hali, 'terk edilmiş' durumda bulunduğu için Türklere bu adın verildiğini kaydeder.

4- XI. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud, Türk milletine Tanrı tarafından verildiğini belirttiği "Türk” adının 'Olgunluk çağı' demek olduğunu ifade etmiştir.

5- Türk adının açıklanmasında ilk bilimsel yaklaşımın A. Vambery tarafından yapıldığı kabul edilmektedir. Buna göre, 'Türk', Türkçede 'türemek' manasında olan türe-, veya törü-’den türemiş olup, 'yaratılmış, mahluk' manasına gelir.

6- Ziya Gökalp’a göre'Türk' 'türeli' demektir.

7- W. Barthold ise 'Türk' kelimesinin Orhun kitabelerinde bir çok defa kullanılan 'törü' (kanun, adet, kanunla düzelmiş, birlik kazanmış halk) kelimesi ile ilişkili olduğunu saymak mümkündür” diyerek 'Türk' adına Ziya Gökalp’ınkine yakın bir anlam vermektedir.

8- Alman Türkoloğu F.W.K. Müller’in Uygur metinlerinde, cins ismi hâlinde, tespit ettiği "türk” kelimesi "kuvvet, -li güç-lü” manasına gelmektedir. Buradaki "Türk” kelimesinin kavim adı olan 'Türk' ile aynı olduğunu ilk defa A.v. Le Coq ileri sürmüş ve  Türkolog W. Thomsen de bunu kabul etmiştir. Daha sonra Gyula Nemeth kavim adı olarak 'Türk'ün "güç,-lü; kuvvet,-li” demek olduğunu Türklerde ad verme yöntemine göre ve analojiler göstererek ispat etmiştir. Ancak bu,  'Türk'” adının sözlük anlamı olup, etimolojisi değildir. Kelimeyi etimoloji bakımından yine törü+ köküne bağlamanın mümkün olduğu düşünülmüştür. 

9- Louise Bazin 'Türk' adını törü+mek’ten (Anadolu lehçesinde türemek) ileri geldiğini kabul ederek, adın son söyleniş tarzına doğru geliştikçe anlam itibarıyla da şu nüansları kaydettiğini söylemiştir: 

'Türk' adı ilk şekli ile “var olmuş, şekil kazanmış” mânasında iken, sonra “gelişmiş”, daha sonra, “tamamıyla gelişmiş” kavramlarını ifade etmiş, nihayet söyleniş “Türk” şeklini aldığı zaman “kuvvet, güç” anlamını kazanmıştır.

Böylece, köken hususunda Vambery ile birleşen Fransız Doğu Bilimci Louise Bazin anlam  bakımından da Nemeth’in ispatını desteklemiş durumdadır ki; 'Türk' adının kökeni ve anlamı hakkında varılan bu sonuç, cins ismi olduğu gibi, millet adı olarak da 'Türk' sözünün çok eski bir geçmişe sahip bulunduğunu bir kere daha ortaya koyan bir özellik taşır.

Hazırlayan: Tarihçi Osman Kılık

Kaynakça:
G. de Rialle, Mémoire sur l’Asie centrale
Hammer, Geschichte d. Osm. Reiches
İ. Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü
İ. Kafesoğlu, Tarihte Türk Adı
Kaşgarlı Mahmud, Divanı Lugatit Türk
L. Bazın, Notes sur les mots "Oğuz" et ''Türk" 
J. Németh, Der Volksname "Türk”
Vambery, Die primitive Cultur des Türko-Tatarischen Volkes
W. Eberhard, Çin'in Şimˆal Komşuları
W. Bang, Über die köktürkische Inschrift
W. Tomaschek, Kritik der altesten Nachrichten über den Skytischen