Tarih Bilimine Bodoslama Gireceklere 'Bağzı' Öneriler

Tarih Bilimine Bodoslama Gireceklere 'Bağzı' Öneriler

1. Tarih coğrafi olaylarla ne zaman ilgilenir?
Tarih bilimi savaşları, barışları, antlaşmaları, yönetim biçimlerini, uygarlıkları -kısaca- insanların geçmişteki tüm hareketlerini inceler. Fakat bir depremin veya tsunami'nin oluşumunu incelemez. Bunlar coğrafya biliminin konularıdır. Ama şuna dikkat edilmelidir: Deprem, tsunami veya bir kasırganın oluşumu coğrafyayı ilgilendirirken bu coğrafi olaylar sonrasında yaşanan insan göçleri ve insan topluluklarını etkileyen tüm durumlar tarihin konu alanı içerisine girer.

Amerikan Beyzbol Liginde Oynayan ilk Afro-Amerikan Jackie Robinson
Amerikan Beyzbol Liginde Oynayan ilk Afro-Amerikan Jackie Robinson
2. Tarih deney yapar mı?
Tarih deney yap(a)maz. Örneğin: Jackie Robinson'i diriltip -yeniden Amerikan Beyzbol Ligi'nin ilk Afro-Amerikan oyuncusu olur musun?- diyebilir misiniz? Evet şunu anlatmaya çalışıyoruz ki: Tüm tarihi olaylar bir kere yaşanır ve her tarihi olay 'biricik'tir. Bir kimyacı suyun kaynama derecesinin -dünyanın her yerinde ve her zaman- 100 santigrat derece kaynayacağını deneyleyip-gözlemleyebilir. Fakat bu durum bir sosyal bilim olan tarihin incelediği konular için geçerli değildir. Tarih, bir fen bilim gibi araştırdığı olaylar için deney yapamaz. Tarih, geçmişte yaşanmış insan faaliyetlerinin ortaya çıkardığı olgu ve olayları incelerken, fen bilimleri zaten doğada var olan her gün ve her zaman deneylenerek, gözlemlenerek incelenebilecek olayları inceler.

Salvador Allende, 4 Eylül 1970'te bir Latin Amerika ulusunun lideri olarak demokratik yollarla seçilen ilk Sosyalist lider
Salvador Allende, 4 Eylül 1970'te demokratik yollarla seçilen ilk Latin Amerikalı sosyalist lider
3. Tarih gözlem yapabilir mi?
Tarihte gözlem yapıl(a)maz. Tekrarlamak gerekirse tarihte her olay bir kere yaşanır ve biriciktir. Örneğin; Fransız İhtilali'ni gözlemleyebilir misiniz? 1789 senesi Fransası'na gidebilir misiniz? 

Dennis Tito Dünyanın İlk Uzay Turisti
Dennis Tito Dünyanın İlk Uzay Turisti
4. Tarihte kesin bilgi var mıdır?
Tarih biliminde kesin bilgi yoktur. Bir tarihi olayla ilgili yeni belgelerin ortaya çıkması o olayla ilgili bilgilerin değişmesini sağlayabilir. Örneğin tarihçiler Osman Bey'in bastırdığı para bulunana değin Orhan Bey için "Osmanlı'da ilk para Orhan Bey tarafından bastırılmıştır" diyorlardı. Özetle tarihi bilgiler kesin değildir. Tarih bilimin ortaya koyduğu bilgiler değişebilir bilgilerdir.

Nazi Subay Adolf Eichmann
Nazi Subayı Adolf Eichmann
5. Yazı, tarih öncesi ve ayrık otları
Üzerinde yazı olan hiçbir madde tarih öncesi devirlerin aydınlatılmasında kullanılamaz. Neden?  Çünkü tarih öncesi devirler yazının olmadığı dönemlerdir. Ne zaman ki Sümerler yazıyı bulup tarihi devirleri başlatacaktır. Ondan sonrasında yazı aydınlatıcı kaynak olarak kullanılabilecektir. Burada bir kelimeye dikkatinizi çekmek isterim. Bu kelime tablet. Şimdilerde elimizden düşmeyen, hepimizin dünyayla, sosyal medyayla iletişim halinde olmak, gazete okumak, oyun oynamak için kullandığı bir makine... Tarih biliminde tablet kelimesini duyduğunuzda aklınıza şu gelmelidir: üzerinde yazılar bulunan taşlar... Dolayısıyla herhangi bir soruda, tarih öncesi devirleri aydınlatmak için aşağıdakilerden hangisi kullanılamaz gibi bir ifade görürseniz, tablet kelimesine dikkat ediniz. Tablet sadece bir taş değildir. Üzerinde yazı olan taşlardır. Dolayısıyla paragrafın başında belirttiğim gibi tarih öncesi devirler yazının olmadığı daha bulunmadığı döneme işaret ettiği için, üzerinde yazı bulunan taşlar, yani tabletler, tarih öncesi devirlerin aydınlatılmasında kullanılamaz.

Çin'de Ping-Pong Diplomasisi
Çin'de Ping-Pong Diplomasisi
6. Bana doğduğun seneyi yüzyıl, yarı yıl ve çeyrek olarak yazar mısın?
Size doğduğunuz seneyi yüzyıl olarak ifade et deseler, bunu yazabilir misiniz? Örneğin 1990 yılında doğduğunuzu varsayalım. Bunun yüzyıl olarak ifade edilişini yazabilir misiniz? Basitçe öğrenmeniz için yol gösterebilirim:

Yüzyılı nasıl hesaplarız:
1990 senesinin ilk iki rakamını 1 ile toplayın= 19+1= 20 burda doğum tarihinizin hangi yüzyıla ait olduğunu bulmuş olduk. Yani 20. yüzyılda doğdunuz.

Yarıyılı nasıl buluruz:
1990 senesinin son iki rakamına bakıyoruz. Kaç? = 90
Şunu aklımızdan çıkarmıyoruz.
Rakam 0-49 arasındaysa 1.yarı
Rakam 50-99 arasındaysa 2.yarı
O zaman 1990 senesinin son iki rakamındaki 90 kaçıncı yarıdadır? = 2. yarıda

Çeyreği de bulalım:
1990 rakamının yine son iki rakamını alıyoruz = 90
Rakam 0-24 arasındaysa 1.çeyrek
Rakam 25-49 arasındaysa 2.çeyrek
Rakam 50-74 arasındaysa 3.çeyrek
Rakam 75-99 arasındaysa 4. çeyrek dolayısıyla 90 rakamı kaçıncı çeyrekte olur= 4.çeyrek

Artık doğduğunuz sene olan 1990'nın kaçıncı yüzyılın, kaçıncı yarısının, kaçıncı çeyreğinde olduğunu öğrendik.

1990 senesi: 20. Yüzyılın ikinci yarısının 4.çeyreği'ndedir.

Haydi şimdi kendinizi bir deneyin. a) doğduğunuz tarihin b) tuttuğunuz futbol veya basketbol takımının kuruluş tarihinin yüzyıl olarak ifade edilişini yukarıda verdiğim bilgiler ışığında yazmaya çalışın.

Yunan Komünistleri Atina'da İngilizlerle Çatışıyor
Yunan Komünistleri Atina'da İngilizlerle Çatışıyor
7. Bir tarihi olay kompleks nedenlere dayanabilir? Ve çoğunlukla öyledir de...
Bir tarihi olayı ortaya çıkaran nedenler farklı alanlardan kaynaklanıyor olabilir. Örneğin Coğrafi Keşifleri inceleyelim. Hristiyanlığı yayma düşüncesi Coğrafi Keşiflerin nedenlerinden biridir bu aynı zamanda kategorize edilse "dini" bir neden değil midir? Gene Coğrafi Keşifler'in nedenlerinden birisi de pusulanın geliştirilmesidir, pusulanın geliştirilmesi kategorize edilse teknolojik bir neden değil midir? Paragrafın başında yazdığımız yargıya dönelim, bir tarihi olayın farklı alanlardan kaynaklanan sebepleri olabilir. Örneğin coğrafi keşiflerin nedenlerinden biri dini, diğeri teknolojik, yani farklı alanlar... Tarihin bilimselliğini sağlamak içinse sadece kendi görüşümüze uygun (subjektif) nedenleri ortaya çıkarmamamız, tarafsız olmamız (objektif) olayları tüm nedenleriyle, çok yönlü bakış açısıyla değerlendirmemiz gerekir.

Prenses Elizabeth
Prenses Elizabeth
8. Tarihi çağlara ayıran olayların diğerlerinden farkı ne hocam?
Tarihi çağları başlatan ve birbirinden ayıran olaylar; Yazının bulunması, Kavimler Göçü, İstanbul'un Fethi, Fransız İhtilali gibi , bu dört tarihi olay sırasıyla İlkçağ, Ortaçağ, Yeniçağ ve Yakınçağ'ın başlangıcı kabul edilmektedir. Bu olayların tarihin çağlara ayrılmasında kullanılmasının nedeni, evrensel nitelikte olaylar olmaları, sonuçları itibariyle tüm dünyayı etkilemeleridir.

Yönetmen Martin Scorcese, Taxi Driver'ı çekerken
Yönetmen Martin Scorcese, Taxi Driver'ı çekerken
9. 1200'lerde yaşanmış bir olaya 2016 değerleriyle bakmak...
Her tarihi olay yaşandığı dönemin koşullarına göre değerlendirilir. 2016 'nın değerleri ve şartları göz önünde bulunularak 1200'lü yıllarda yaşanmış bir olayı bilimsel olarak açıklamak mümkün değildir. Örneğin dünyada yaşayan toplumların birçoğunun devletlerini yöneten hükümetleri oylarıyla seçtiği bir çağda yaşıyoruz. Fakat 1200'lü yıllarda ne oy, ne seçim, ne sandık, ne elektrik ne internet vardı. Bugünün değerleri ve şartlarıyla 1200'lü yıllardaki bir tarihi olayı değerlendirmek mümkün değildir.

Berlin Duvarı'nın Sonbaharı
Berlin Duvarı'nın Sonbaharı
10. Şartlar ve anlayışlar değişebilir.
Zamana bağlı olarak şartlar ve anlayışlar değişebilir. Örneğin, İtalya 1. Dünya Savaşı'ndan önce İttifak Devletleri'nin yanında yer alıyordu. Fakat savaş sonrasında İtilaf Devletleri'nin kendisine vadettiği şeyler başta olmak üzere bir takım nedenlerle İtilaf Devletleri'nin yanına geçti.

ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Sovyet Başbakanı Joseph Stalin
ABD Franklin D. Roosevelt, İngiltere Winston Churchill ve Sovyetler Joseph Stalin
11. Toplumlar yaşadığı yere benzerler, uyum sağlarlar...
Verimli arazilerde tarımla, bozkır ikliminde hayvancılıkla, denize yakın bölgelerde balıkçılıkla uğraşılması coğrafi şartların insanların üretimlerini belirlediğinin göstergesidir. İnsanların üretim faaliyetlerinin oluşumu, yaşadıkları coğrafi bölgelerin şartlarından etkilenir.

Paris'in Kurtuluşu
Paris'in Kurtuluşu
12. Tarihi olaylara bakış ve ideolojiler
Tarihçilerin aynı olay veya olguya, farklı perspektiflerle bakmaları oluşturdukları tarihsel düşünceleri etkiler. Örneğin II.Dünya Savaşı'nın nedenleri ve sonuçları hakkında bir liberal tarihçiyle sosyalist tarihçinin oluşturacağı düşünceler, olgu yorumlamaları birbirinden çok farklı olacaktır. Burada farklı görüşleri ortaya çıkaran şey tarihçilerin aynı olguya farklı ideolojilerle yaklaşmalarıdır.


Hazırlayan: Tarihçi Osman Kılık